عوامل موثر در شناخت شرایط زمان و مکان

مجتهدان و علمای اسلامی باید آگاهی لازم از حوادث و متغیرهای زمان داشته باشند اخبار عا­لم را بشنوند و زمامداران حق وجور که بر جوامع تسلط دارند، را بشناسند، با علوم اسلامی آشنایی داشته و بر پیشرفت­های علمی و صنعتی بصیر باشند، اقتصاد و سیاست وتوسعه و قدرت نظامی َو سیاسی و تاثیرات متقابل آنها در یکدیگر را درک کنند .فقه را از زوایای مدرس و حواشی کتب به متن زندگی مردم ببرند و آن را همراه و همسو با جنبه­های گوناگون حیات بشری نمایند.و باید آماده پاسخگویی به نیازهای نو در اجتماع و عکس العمل مناسب در برابر حوادث واقعه نشان داده وجلوتر از رخدادها حرکت کرده و جانی تازه به جامعه بخشیده و در این صورت است که فقه می­تواند تحقق بخش تئوری اداره جامعه از گهواره تا گور باشد.چنانچه امام خمینی (ره)در این خصوص می­فرماید: «زمان و مکان دو عنصر تعیین­کننده در اجتهادند مساله­ای که در قدیم دارای حکمی بوده است به ظاهر همان مسئله در روابط حاکم بر سیاست و اجتماع واقتصاد یک نظام ممکن است حکم جدیدی پیدا کند بدان معنا که با شناخت دقیق روابط اقتصادی و اجتماعی و سیاسی همان موضوع اول که از نظر ظاهر با قدیم فرقی نکرده است واقعا موضوع جدیدی شده است که قهرا حکم جدیدی را می­طلبد.مجتهد باید با مسائل زمان خود احاطه داشته باشد برای مردم و جوانان و حتی عوام هم قابل قبول نیست که مرجع و مجتهدش بگوید من در مسائل سیاسی اظهار نظر نمی­کنم آشنایی به روش برخورد با حیله­ها و تزویرهای فرهنگ حاکم بر جهان، داشتن بصیرت و دید اقتصادی، اطلاع از کیفیت برخورد با اقتصاد حاکم برجهان شناخت سیاستها و حتی سیاسیون و فرمول­های دیکته شده آنان و درک موقعیت ونقاط قوت و ضعف دو قطب سرمایه­داری و کمونیزم که در حقیقت استراتژی حکومت بر جهان را ترسیم می­کنند، از ویژگیهای یک مجتهد جامع است .یک مجتهد باید زیرکی و هوش و فراست هدایت یک جامعه بزرگ اسلامی و حتی غیراسلامی را داشته باشد و علاوه بر خلوص و تقوا و زهدی که در خورشآن مجتهد است.واقعا مدیر و مدبر باشد حکومت در نظر مجتهد واقعی، فلسفه علمی تمامی فقه در تمامی زوایای زندگی بشریت است، حکومت نشان­دهنده جنبه علمی فقه در برخورد با تمامی معضلات اجتماعی و سیاسی و نظامی و فرهنگی است، فقه تئوری واقعی و کامل اداره انسان و اجتماع از گهواره تا گور است ».[1] و در جایی دیگر می فرماید: «اگر یک فرد اعلم در علم معهود حوزه­ها هم باشد ولی نتواند مصلحت را تشخیص دهد و یا نتواند افراد صالح و مفید را از افراد ناصالح تشخیص دهد و به طور کلی در زمینه اجتماعی و سیاسی، فاقد بینش صحیح و قدرت تصمیم­گیری باشد .این فرد در مسائل اجتماعی مجتهد نیست و نمی­تواند زمام جامعه را بدست گیرد».[2] لذا به صورت خلاصه می­توان عوامل موثر در شناخت شرایط مقتضیات زمان و مکان را این گونه بیان کرد: 

 

- آگاهی از اخبار و رویدادهای سیاسی و اجتماعی و اقتصادی مسلمانان و جهان از طریق وسایل ارتباط جمعی و منابع موثق.

 

- شناخت زمامداران مسلمان و آگاهی از مقاصد و اهداف و افکار آنان.

 

- آگاهی از پیشرفتهای علمی جدید جهان در زمینه­های صنعتی، پزشکی و...

 

- شناخت نظامهای اقتصادی رایج در کشورهای اسلامی و دیگر کشورها.

 

- شناخت اخلاق عمومی جامعه بشری و ارزشهای جدید اخلاقی; مثل الغای بردگی

 

 - حقوق کودکان.

 

- آگاهی از نیازها و ضرورتها و تنگناهای سیاسی و اجتماعی و اقتصادی جامعه اسلامی از طریق نظر سنجی­های معتیر و...

 

- مسافرت: "خارج شدن از حجره­ها و منازل و مدارس و پیوند با عینیتهای جاری زمان; چرا که مسافرت بر بینش فقها و مجتهدان تاثیر بسزایی دارد و بسیار دیده شده که مجتهدانی از شیعه بوده­اند که در نتیجه مسافرت، بینش آنها در مقام استنباط احکام تغییرکرده است و نیز مجتهدانی از جامعه اهل سنت از آن جمله " محمد بن ادریس" پیشوای مذهبی شافعی است، که نود نظریه و فتوای او در نتیجه مسافرت از "بغداد" به "مصر" تغییر کرد.و نتیجه آن مذهب جدید او بود."[3]

 

فقیه و مجتهد کارش استنباط و استخراج احکام است اما اطلاع و احاطه او بر موضوعات، و به اصطلاح طرز جهان­بینی در فتوایش زیاد تاثیر دارد ...اگر کسی فتوا فقها را با یکدیگر مقایسه کند و ضمنا به احوال شخصیه و طرز تفکر آنها در مسائل زندگی توجه کند می­بیند که چگونه سوابق ذهنی یک فقیه و اطلاعات خارجی او از دنیای خارج در فتوایش تاثیر داشته، به طوری که فتوای عرب بوی عرب و عجم بوی عجم، وفتوای شهری بوی شهری.

 

دین اسلام دین خاتم است و اختصاص به زمان معین یا منطقه معین ندارد، مربوط به همه مناطق و همه زمانهاست.دینی است که برای نظام زندگی پیشرفت زندگی بشر آمده است، پس چگونه ممکن است فقیهی از نظامات و جریان طبیعی بی­خبر باشد، به تکامل و پیشرفت زندگی ایمان نداشته باشد و آنگاه بتواند دستورهای عالی و مترقی این دین حنیف را که برای همین نظامات آمده و ضامن هدایت این جریان­ها و تحولات و پیشرفت­هاست کاملا به طور صحیح استنباط کند؟[4] 

 


   

 

[1] خمینی،  ترجمه تحریرالوسیله،  ترجمه سید محمد باقر موسوی همدانی،  چ چهارم،  قم، 1369،  21/98

 


 

 

[2] همان، ص98

 


 

 

[3] برای تفضیل بیشتر ر. ک. به ایت الله محمد ابراهیم جنایی«ضرورت تحول اجتهاددر عرصه استنباط» مندرج در اجتهاد و زمان و مکان (1)مجموعه آثار کنگره بررسی مسائل فقهی امام خمینی نقش زمان و مکان، ش29/87، 1369

 


 

 

[4] مطهری،  ده گفتار،  چ ششم، صدرا، 1369، صص 122 و 121

 


 


 

پایان نامه تبیین نسبت حقوق مدنی زن و مقتضیات زمان و مکان